معرفی ساز قانون

تاریخچه و معرفی ساز قانون:

طبق اسناد و مدارک و شواهد تاریخی، ساز قانون از ابداعات ابونصرمحمدبن فارابی ، فیلسوف و موسیقیدان و دانشمند بزرگ ایرانی بوده که در سال259 هجری و در ناحیه ی فاریاب خراسان متولد شده بود, می باشد. با استناد بر شواهد تاریخی و نقشه های جغرافیایی از وسعت و مساحت ایران، فارابی زاده و اهل ایران بود و ابداع و اختراع قانون منسوب به وی است در نتیجه این ساز ریشه و هویت باستانی-ایرانی دارد که شکل و پرده بندی کنونی آن کاملا متعلق به وی است . کتاب موسیقی الکبیر , به تالیف ایشان , استنادی بر این گفته می باشد .

قانون یکی از قدیمی ترین سازھای ایرانی است که توانایی بیان موسیقی دستگاهی ایرانی را دارد , ولی متاسفانه در دوره ی صفویه به ویژه زمان شاه تهماسب در نتیجه ی عقاید افراطی-اسلامی , جزو اولین ساز هایی بود که قربانی ممنوعیت تحمیلی موسیقی شد , زیرا که شکل , ابعاد و وزن نسبتا سنگین آن , ممانعت در مقابل این قانون تندرویانه و حمل و نقل ساز را به دور از چشم حکومت خشک و دیکتاتور آن زمان مشکل می کرد . کمانکه در کشورھای ھمجوار , سالھا این ساز نواخته می شد .تقریباً از یک قرن پیش تاکنون مجددا موسیقیدانان ایرانی به نوازندگی این ساز روی آوردند , اما به دلیل تقلید ناآگاھانه نوازندگان ایرانی و دیگر کشور های همجوار از روش و سبک نوازندگی موسیقی عربی و عثمانی ,این پندار اشتباه به وجود آمده که ساز قانون ریشه عربی یا عثمانی دارد تا آن زمان که توسط اساتید روح الله خالقی و حسین دهلوی هنرستان موسیقی ایران بازگشایی شد و جای خالی این ساز اساتید را بر آن داشت که استاد مهدی مفتاح را جهت فراگیری ساز قانون به بغداد فرستاده و بعد ها استاد مفتاح ساز قانون را در هنرستان با همان سبک عربی به عنوان ساز دوم (غیر تخصصی) تدریس کرد . از اولین شاگردان رسمی استاد مفتاح اساتید ملیحه سعیدی و سیمین آغارضی بودند . بعد ها استاد ملیحه سعیدی زیر نظر اساتید موسیقی دستگاهی ایران , باری دیگر قانون نوازی به سبک ایرانی را زنده کرد . پس از آن ساز قانون به عنوان ساز اول ( تخصصی) در هنرستان موسیقی و بعد ها در دانشگاه تدریس شد و در نتیجه باری دیگر تعدد نوازندگان این ساز با سبکی ایرانی در جایگاه تکنوازی و گروه نوازی پدید آمد . امروزه نوازندگان ساز قانون در مسیری آشنا قدم بر می دارند چرا که باری دیگر به علت محدودیت های فرهنگی , نوازندگان کشور های عربی و عثمانی , رسانه ی قدرتمند تری را در اختیار دارند و این امر موجب علاقه مندی نوازندگان قانون عصر معاصر ایران  به سبک کشوری مانند ترکیه شده و پیشرفت نوازندگان در سبک ایرانی و پیدایش نوازندگان ویرتوز را به شدت کاهش داده است و متاسفانه این رویداد مسیر نسل های بعدی نوازندگان را نیز تحت تاثیر قرار داده و خواهد داد . با امید بر اینکه قانون ایرانی همانند ساز های دیگر این کشور( تار , کمانچه , سنتور , سه تار و ….) جایگاه منحصر به فرد خود را در هنر موسیقی پیدا کرده و نوازندگان ویرتوز بیشتری به عرصه موسیقی معرفی نماید

 

اشکال و ریشه کلمه ی قانون در زبانهای مختلف اروپایی , ازقدیم تا به امروز:

– Canon

–  Kanon

– kanun

– Qanun

  canon :

• قانون و قاعده ای که بر حسب احکام شرعی کلیسای مسیحیت و کتاب انجیل وضع شده باشد .
• کنُن در لاتین به معنی قاعده و قانون است.
• اثار نبوغ آمیز و برجسته یک خلاق هنری .
• در موسیقی , یک فرم و شیوه ی آهنگسازی است که بر پایه ی قوانین تقلید دقیق یک ملودی در بازه ی زمانی مشخصی بعد از آن عینا یا با تغییر, تکرار می شود.
• در حجاری ستون ھای کلیسای جامع سانتیاگو شکل ظاهری ساز قانون و قانون متوسط (canon-mezzo canon) دیده می شود .

 kanon :

در یونان باستان, نام سازی به نام مونوکورد که متشکل از یک سیم روی یک جعبه ی صدای درجه بندی شده می باشد که هم اکنون برای نشان دادن قانون ھای فیزیک صوت در آزمایشگاه ھا مورد استفاده قرار می گیرد.

 Kanun :

• نوعی سازدر قدیم به نام سالتری  بوده(psaltery), که توسط اروپایی ھا از شرق گرفته شده این کلمه و این ساز از ریشه زبان یونانی آمده است.
• در زبان عربی , kanun برای سازی شبیه به پستالتری به شکل ذوزنقه و با تعداد 64 سیم است .
• کانون در زبان پارسی باستان به معنای آتشدان می باشد .
• کانون به معنای مرکز می باشد و به دلیل اینکه معمولا نوازنده ی این ساز , در جمع نوازندگان علاوه بر گروه نواز , به عنوان تک نواز نیز در مرکز گروه حضور داشته , این نام به مرور زمان به این ساز تعلق گرفته است .

Qanon :

• در اکثر کشورهای عربی و ایران , ساز قانون به زبان انگلیسی اینگونه نوشته می شود چرا که ق(قاف) در زبان انگلیسی به شکل Q متداول تر است.

 

تاریخچه ی ساز قانون:

قانون یکی از قدیمی ترین سازھای ایرانی است که توانایی بیان موسیقی دستگاهی ایرانی را دارد , ولی متاسفانه در دوره ی صفویه به ویژه زمان شاه تهماسب در نتیجه ی عقاید افراطی-اسلامی , جزو اولین ساز هایی بود که قربانی ممنوعیت تحمیلی موسیقی شد , زیرا که شکل , ابعاد و وزن نسبتا سنگین آن , ممانعت در مقابل این قانون تندرویانه و حمل و نقل ساز را به دور از چشم حکومت خشک و دیکتاتور آن زمان مشکل می کرد . کمانکه در کشورھای ھمجوار , سالھا این ساز نواخته می شد .تقریباً از یک قرن پیش تاکنون مجددا موسیقیدانان ایرانی به نوازندگی این ساز روی آوردند , اما به دلیل تقلید ناآگاھانه نوازندگان ایرانی و دیگر کشور های همجوار از روش و سبک نوازندگی موسیقی عربی و عثمانی ,این پندار اشتباه به وجود آمده که ساز قانون ریشه عربی یا عثمانی دارد تا آن زمان که توسط اساتید روح الله خالقی و حسین دهلوی هنرستان موسیقی ایران بازگشایی شد و جای خالی این ساز اساتید را بر آن داشت که استاد مهدی مفتاح را جهت فراگیری ساز قانون به بغداد فرستاده و بعد ها استاد مفتاح ساز قانون را در هنرستان با همان سبک عربی به عنوان ساز دوم (غیر تخصصی) تدریس کرد . از اولین شاگردان رسمی استاد مفتاح اساتید ملیحه سعیدی و سیمین آغارضی بودند . بعد ها استاد ملیحه سعیدی زیر نظر اساتید موسیقی دستگاهی ایران , باری دیگر قانون نوازی به سبک ایرانی را زنده کرد . پس از آن ساز قانون به عنوان ساز اول ( تخصصی) در هنرستان موسیقی و بعد ها در دانشگاه تدریس شد و در نتیجه باری دیگر تعدد نوازندگان این ساز با سبکی ایرانی در جایگاه تکنوازی و گروه نوازی پدید آمد . امروزه نوازندگان ساز قانون در مسیری آشنا قدم بر می دارند چرا که باری دیگر به علت محدودیت های فرهنگی , نوازندگان کشور های عربی و عثمانی , رسانه ی قدرتمند تری را در اختیار دارند و این امر موجب علاقه مندی نوازندگان قانون عصر معاصر ایران  به سبک کشوری مانند ترکیه شده و پیشرفت نوازندگان در سبک ایرانی و پیدایش نوازندگان ویرتوز را به شدت کاهش داده است و متاسفانه این رویداد مسیر نسل های بعدی نوازندگان را نیز تحت تاثیر قرار داده و خواهد داد . با امید بر اینکه قانون ایرانی همانند ساز های دیگر این کشور( تار , کمانچه , سنتور , سه تار و ….) جایگاه منحصر به فرد خود را در هنر موسیقی پیدا کرده و نوازندگان ویرتوز بیشتری به عرصه موسیقی معرفی نماید.

 

اجزای ساز قانون:

1. جعبه ی صوتی یا رزونانس ساز : به شکل ذوزنقه قائم الزاویه است که تماما از چوب ساخته می شود و بزگترین ضلع آن سمت نوازنده می باشد و زاویه قائم آن سمت راست قرار دارد که سوراخ هایی جهت گره خوردن سیم ها آنجا تعبیه شده است و سمت چپ نوازنده وتر ساز وجود دارد  که جعبه جایگذاری  گوشی ها می باشد .
2. پوست : در سمت راست ساز , در راستای ضلع قائم قرار می گیرد و در قاب پوست کشیده می شود و ورودی صدا ی ساز محسوب می شود.
3. خرک : قطعه ای است اکثرا به جنس چوب که با پایه هایی بر روی پوست می آید و نقطه گذار سیم از مبدا (سیم گیر ) تا شیتانک و گوشی می باشد .
4. سیم : در قدیم جنس آنها از روده ی حیوانات بوده و اکنون جنس نایلون و بعضا ترکیبی از کریستال و نایلون دارد و تعداد آنها بنا به قانون های مختلف در کشور ها در حدود 63 تا 87 عدد می تواند باشد.
5. پرده گردان : ابزار ھای کوچک و متحرکی از جنس های مختلف ھستند که نوع چوبی آن برای هر نت 1 عدد قرار می گیرد  و از نوع کشویی می باشد . همچنین نوع فلزی آن از جنس های مختلفی مانند برنج , کروم , آلومینیوم و … می باشد که در کشور های مختلف بنا به کوک های مختلف تعداد آنها از 2 تا 12 عدد برای هر نت متغیر می باشد .
6. شیتانک : محل قطع اتصال سیم ها از خرک به گوشی ها است که جنس آن در ساز های مختلف متفاوت می باشد اعم از چوب , انواع فلز و شاخ .
7. گوشی : قطعاتی مخروطی شکل که اکثرا از جنس چوب هستند و به تعداد سیم ها بر روی جعبه گوشی (قسمت وتر ساز) قرار دارند .
8. شبکه های صوتی : سوراخ هایی با طرح ھای مختلف بر روی صفحه است که خروجی صدای ساز محسوب می شود  .
9. گوشی ها : در سمت چپ ساز قرار دارد که سیم ھا به دور انها پیچیده می شوند و کوک توسط چرخش این گوشی ها انجام می شود .
10. ابزار های وابسته به ساز : کلید کوک که برای کوک ساز از طریق گوشی ها به کار گرفته می شود .
11. ابزار های نوازندگی ساز : حلقه مضراب که اکثرا از جنس فلزاتی مانند برنج , مس , آلومینیوم و…. می باشند و شاخ که جنس های مختلفی مانند شاخ حیوانات و لاک لاکپشت و بعضا پلاستیک و … دارند.

 

انواع ساز قانون بر اساس جغرافیای مختلف: 

از آنجایی که ساز قانون علاوه بر کشور ایران که خاستگاه این ساز است، در کشور ھای ارمنستان، ترکیه، سوریه، مصر و کشور ھای عربی ساخته و نواخته میشود، مواردی مانند ادوات تشکیل دهنده و ابعاد و… در آنها متفاوت است که به شرح زیر می باشد:

در ساختمان بدنه ی ساز باتوجه به جغرافیای منطقه ی ساخت ساز و استفاده از آن، از چوب، پوشش شیمیایی ,سطح چوب و پوست متفاوتی استفاده میشود

به طور مثال در قانون ایرانی به دلیل جغرافیا ی نسبتا خشک , از چوب های برش خورده ی خشک شده به مرور زمان  ,خصوصا چوب درخت گردو برای بدنه ساز استفاده میشود و سطح چوب ھا برای استحکام و مقاومت بیشتر با چند لایه لاک الکل پوشانده می شود اما در قانون ھای ترک به دلیل جغرافیای مرطوب , چوب ھا در دستگاه خشک شده و جهت حفظ امنیت و حالت بدنه (که زیر فشار کشش سیم ها , اصطلاحا, تاب برندارد)، پلی استر پاشیده می شود که حالت براق تری هم ایجاد میکند.

از نظر جنس پوست، در ساز ھای ایرانی به دلیل رطوبت کمتر و شرایط جغرافیایی، پوست طبیعی کشیده می شود که اکثرا پوست بره تودلی و گوساله و گوساله تودلی می باشد اما در ساز ھای ترک به دلیل رطوبت زیاد منطقه جغرافیایی ,از پوست مصنوعی یا طلق استفاده میشود.

تعداد پرده گردان ھا باتوجه به نوع موسیقی دستگاهی در کشور های مختلف متفاوت می باشد به طور مثال قانون های ارمنی-آذری (آذربایجان ) 2 پرده گردان داشته و سه حالت برای هر نت ایجاد میکند و بدنه آن، رنگ و لاک الکل می شود و در بعضی موارد ممکن است لایه ی نازکی پلی استر شده باشند و اکثرا 26صوت هستند و این قانون ها سایز متوسط دارند.

قانون ھای ایرانی و بعضی کشور های عربی مانند  سوریه و اردن 4پرده گردان داشته و پنج حالت برای هر نت ایجاد میکنند و چوب بدنه، چوب خشک بوده و بدون رنگ یا با کمی رنگ هستند و با لاک الکل پوشانده می شوند. این قانون ها بین27تا30صوت هستند و سایز آنها متوسط و گاهی بزرگ است.

قانون ھای ترک  8 و مصری بین8تا12پرده گردان دارند. باتوجه به جغرافیای مرطوب، بدنه کاملا پلی استر شده است. این قانون ها حدود26-27صوت هستند و قانون های ترک اکثرا سایز کوچک و متوسط دارند.

قانون های مصری نیز به دلیل جغرافیای خشک، مانند قانون های ایرانی چوب خشک و پوشش لاک الکل دارند و بین 28 تا32 صوت هستند و سایز بزرگ دارند.

تعداد سیم ها نیز در قانون ها متفاوت است. قانون ھای ایرانی اکثرا دارای81 سیم ھستند وبین27 تا 32 نت دارند. قانون ھای ارمنی22 صوتی، قانون ھای ترک24 یا25 صوتی و قانونهای مصری26 صوتی هستند.

تعداد سیم ها و شرایط کلی سازھا بر ابعاد آنھا نیز موثر است به طوری که قانون ھای ترک از سایر قانون ھا کوچکتر هستند.

علاوه بر آن، جنس شاخ مضراب متناسب با جنس سیم ها در ساز های مختلف متفاوت است. جنس شاخ مضراب ساز های ایرانی اکثرا از جنس شاخ بز کوهی(کل) میباشد که تحت شرایط و با دستگاه ھای به خصوصی تراشیده و صیقل میشوند و جنس شاخ مضراب ترک متناسب با سیم ھای ضخیم سازهای ترک، از جنس لاک لاکپشت است که تراشیده و صیقلی شده است.

اما حلقه مضراب به طور کلی میتواند از جنس فلزات و الیاژ های مختلفی از جمله نقره، برنج، مس و الومینیوم و… باشد و برای اولین بار بر اساس طرح رابعه زند  حلقه های مضرابی با جنس مس ساخته شد .  زیرا که بنابر تحقیقات انجام شده، فلز مس خواص ویژه ای بر مفاصل داشته و از این رو میتواند گزینه ی مناسب  تری باشد.

جنس گوشی ها و زاویه ی قرار گیری گوشی ھا در بدنه ی ساز متفاوت است. در قانون ھای ایرانی گوشی ھا نیز از جنس چوب گردو می باشد که با زاویه ی کاملا عمود در بدنه قرار گرفته است اما در ساز ھای ترک، گوشی ھا علاوه بر چوب عمدتا از جنس پلاستیک فشرده یا فایبرگلاس هم میتواند باشد  که با زاویه ی غیر عمود در بدنه قرار گرفته اند.

 

قابلیت های نوازندگی ساز قانون: 

ساز قانون قابلیت استفاده در مقام همنوازی در گروه (دونوازی، سه نوازی تا حضور در ارکستر ھای بزرگ) را دارد .

علاوه بر ان، هیچ گونه محدودیتی بابت نوازندگی در کوک های مختلف برای ساز قانون وجود ندارد چرا که به دلیل تعبیه شدن پرده گردان برای هر نت، امکان تغییر کوک و گام و دستگاه (هفت دستگاه موسیقی ایرانی و شش اواز زیرمجموعه ی انها) در کسری از ثانیه وجود دارد. همچنین قانون تنها ساز ایرانی است که قابلیت انجام گلیساندو دیاتونیک را دارد.

بنابر توضیحات قبلی، خاستگاه ساز قانون، ایران بوده و تا دوره ی صفویه در ایران نواخته میشده و با سقوط صفویان مانند بسیاری از دیگر سازها این ساز هم به فراموشی سپرده شد و پس ازاسلام، این ساز به موسیقی عرب نیز راه یافت اما نکته ی حائز اھمیت این است که قانون سازی مختص به نوازندگی موسیقی کلاسیک ایرانی(موسیقی سنتی ایرانی) نیست بلکه امکان حضور و نوازندگی در تمامی سبک ها و قطعات موسیقی اعم از کلاسیک غرب، پاپ و جز و بلوز و راک و… را دارد و بر اساس توانایی و تسلط نوازنده بر ساز و تکنیک ھا میتوان از حضور این ساز بهره برد.

از نظر تکنیک ھای اجرایی این ساز نیز، در مواردی همچون گلیساندو , قانون و چنگ جزو ساز ھایی ھستند که گلیساندو به صورت دیاتونیک در انها اجرا میشود و باقی سازها اغلب گلیساندو را به صورت کروماتیک اجرا می‌کنند.

قانون قابلیت انجام انواع ویبراسیون ها, مرکب نوازی ,مدلاسیون, اکومپانیمان,هارمونایز و کنترپوان را دارد.

 

شیوه های نوازندگی در سبک ھای مختلف: 

در ساز ھای مختلف اعم از ایرانی، ارمنی، ترک و عرب بر اساس نوع فواصل موسیقی انها و شرایط ساز و تکنیک هایی که به شکل ھای مختلف اجرا میشوند، سبک ھای مختلفی ایجاد می شود.

برای مثال در قانون ارمنی، برای هر نت، دو پرده گردان تعبیه شده بنابراین در قانون ھای ارمنی با توجه به فواصل موسیقی و شرایط آن، ربع پرده وجود ندارد. در عین حال، ساز ایرانی ربع پرده نیز دارد اما قانون ھای ترک تا12 پرده گردان برای هر نت دارند.

نحوه ی اجرای تکنیک هایی مانند ویبراسیون و ریز سه تاری ( ریز با یک دست) از جمله تکنیک هایی ھستند که در قانون ایرانی و ترک متفاوت است.

فواصل و پرش ھای بین نت ها در موسیقی عرب نیز متفاوت با سایر سبک هاست.

درکل باتوجه به تکنیک های تقریبا یکسان گاهی نحوه ی اجرای انها در سبک ها و قانون ھای مختلف متفاوت است.

علاوه بر گلیساندو، تکنیک هایی چون پیتسیکاتو، تریل، تکیه، پاساژ، چندین نوع ریز، تکنیک ھای چند انگشتی و… نیز در این ساز به خوبی قابل اجرا هستند.

 

اساتید و نوازندگان تاثیرگذار ساز قانون (معاصر): 

رحیم  قانونی(پدر) و جلال قانونی (پسر)، مهدی مفتاح ، سیمین اقارضی ،ملیحه سعیدی، پریچهر خواجه و رابعه زند که خدمات بسیاری در زمینه ی آموزش، ساخت ساز و معرفی آن داشتند.

محمد عبدالوهاب در مصر و ایتاچ دوغان در ترکیه نیز از نوازندگان مطرح قانون به شمار می روند.

 

منابع: 

مقدمه ی جلد اول کتاب اموزش ساز قانون به تالیف استاد ملیحه سعیدی

مقدمه ی کتاب ردیف میرزاعبدﷲ به روایت نورعلی برومند  کتاب موسیقی کبیر فارابی

مقاله ی شرایط درست نگهداری از ساز قانون به تالیف استاد رابعه زند

 

1-Chambers Twentieth Century Dictionary

2-Chambers Twentieth Century Dictionary

.4-Apel, Willi, Harvard Dictionary of Music Cambridge Massachusetts 1970

5-Canon2 Grove’s Dictionary of Music and Musicians

6-Harvard Dictionary of Music