ساز قانون ایرانی

تاریخچه ی ساز قانون:

قانون یکی از قدیمیترین سازھای ایرانی است که توانایی بیان گوشه ھای موسیقی ایرانی را دارد ولی متاسفانه مدت زیادی است که در سرزمین ما ناشناخته مانده است در حالی که در کشورھای ھمجوار سالھاست که از این ساز استفاده می شود تقریباً از نیم قرن پیش تاکنون موسیقیدانان ایرانی به اجرای این ساز روی آوردن اما با وجود اینکه زمینه کار آنھا برنامه ھای موسیقی ایرانی مبتنی بوده است به دلیل تقلید ناآگاھانه از روش و سبک نوازندگی موسیقی عربی این پندار اشتباه به وجود آمده کھ ساز قانون عربی است و آن را باید به شیوه عرب نواخت حال آنکه این سبک در قانون نوازی علاقه مند به موسیقی ایرانی را فرسنگها از شناخت اصول و ظرایف این ساعت کاملا با موسیقی ایرانی منطبق است دور میکند چنانچه کھ در سال ھای اخیر نوازندگان و معلمان قانون ایرانی به تقلید از روش و سبک نوازندگی موسیقی ترک هم روی آورده اند و اغلب بھ دلیل تبلیغ بهترین ساز در ترکیه و صنعت ساخت قانون ھای ترکی قانون ترک بیشتر از قانون ایرانی مورد توجه قرار گرفته است از آنجا که نوازندگی بر روی ھر ساز و بیرون کشیدن نقشه ھای گوناگون از آن گذشته از توانایی و مهارت نوازنده و بستگی به امکانات و موانعی دارد که در خود ساز و ساختمان آن وجود دارد باید اندیشی در ساز قانون که قرن ها خارج از سرزمین مادری اش یعنی ایران و در کشورھای عرب زبان توسط زبان ارمنی و بیرون از مسیر موسیقی ایرانی به رشد و تکامل خود ادامه داده و بیانی غیر ایرانی پیدا کرده است باید این ساز را با بیان موسیقی ایرانی و امکانات ویژه و اصول و ظرایف این موسیقی مانند پرده بندی مخصوص آن در موسیقی ایرانی نواخت مسئولیت ما برگرداندن شیوه نوازندگی این ساز برپایه موسیقی ایرانی می باشد و باید به آموزش و فراگیری درست این ساز پرداخت و شیوه ھای متداول در کشورھای همسایه را هم می توان آموزش دید ولی مهمترین نکته در آموزش و  نوازندگی قانون این است کھ استاندارد اولیه و ساختار اصلی و خاستگاه این ساز را رعایت کنیم.

شواهد تاریخی زیادی درباره ساز قانون در تاریخ موجود می باشد به طور مثال گفته ها و نوشته ھای عبدالقادر بن غیبی الحافظ المراغه ای که بین سالهای750 تا840هجری و در مراغه از توابع آذربایجان می زیسته است. وی دانشمند  استاد موسیقی نوازنده بود و سازنده تصنیف های بوده و کتب و رساله های مختلفی در زمینه موسیقی داشته است.

در یکی از کتاب ھای خود درباره ساز قانون میگوید سازی است که کاسه و سطح آن به شکل مثلث بوده و بر آن سیمھای فلزی یا غیر فلزی میبستند که یک سر آنھا توسط میخ یا پیچ محکم شده بود و سر دیگر آن به دور گوشی کوک پیچیده میشد و کشیده میشد و ھر سه سیم یک صدا و یک نغمه را ایجاد میکردند و نحوه ی کوک آنها و سیمها به طوری بود که نتها به فاصله ی مطبوع و پشت سر هم قرار میگرفتند و هشت نت پشت سر هم را به وجود میآوردند که فاصله های  آنها منظم بود.

هنری جورج فارمر, متولد1882 محقق و تارخ شناس ایرلندی و استاد موسیقی در دانشگاه قاهره که کتاب ھای تاریخ  موسیقی اسکاتلند و تاریخ موسیقی نظام را نوشته است, از پسالتریوم و نزهه نام برده که قانون نام داشته است.

البته که ساز قانون به فارابی، دانشمند بزرگ ایرانی منسوب است و نزهه از ابداعات صفی الدین عبدالمومن میباشد که  نوازنده ی دربار اخرین خلیفه ی بغداد بوده است.

نزهه از چوب سرو و روده ی گوسفند استفاده میشده و81 سیم روی دو ردیف خرک آن کشیده میشده که هر سه سیم یک صوت تولید میکردند بنابراین وصعت صدای ان،27 صوت بوده است.

پسالتریوم ذوزنقه یا به عبارتی با تکیه بر کتاب کنزالتحف، نصف مستطیل بوده و64 سیم داشته که در قسمت زیر، هر سه سیم یک صدا و در قسمت میانی، هر دو سیم یک صدا تولید میکرده و در قسمت بم، تک سیمی بوده است. البته که به  دلیل شکل ذوزنقه ای ساز، طول سیم ها هم متفاوت بوده است.

فارمر درمورد پسالتریوم که شکل ذوزنقه ای داشته و به صورت موازی ستون مهره ها قرار میگرفته و نوازنده با دست چپ ساز را نگه داشته و با دست راست بر سیم ھا زخمه میزده، در سوریه به نام قانون و در مصر به نام سنطیر شناخته   میشده است.

وی نوشته است که برخی ان را ار نقره و طلا میساختند ولی برای طنین این ساز، بهتر است که جعبه از چوب باشد.

ابن حزم قانون را به عنوان رهبر ساز ها معرفی کرده است.

کورت رینھارد، سیمون ژارژی، حبیب حسن توما، خاچاطور اودیسیان، امید موتلو و امین شهمیری نیز در رابطه با ساز قانون مطالب ارزشمندی ارایه کردند که در مقدمه ی جلد اول کتاب اموزش قانون، به تالیف استاد ملیحه سعیدی، تشریح  شده است.

در واقع، طبق اسناد و مدارک و شواهد تاریخی، ساز قانون از ابداعات ابونصرمحمدبن طرخان بن اوزلغ فارابی،فیلسوف و موسیقیدان بزرگ بوده کھ در سال259 هجری و در ناحیه ی فاریاب خراسان در نزدیکی رود سیحون متولد شده بود میباشد. با استناد بر شواهد تاریخی و نقشه های جغرافیایی از وسعت و سماحت ایران، فارابی زاده و اهل ایران بود و  ابداع و اختراع قانون منسوب به وی و در نتیجه، قانون سازی با اصالت ایرانی میباشد.

یکی از کتاب ھای مهم این فیلسوف ایرانی، کتاب “موسیقی کبیر” میباشد.